Một buổi chiều cuối tháng 9 năm 2010, một vị khách nước ngoài nét mặt đượm vẻ ưu tư, xen lẫn nỗi buồn vội vã tìm đến Trụ sở Công ty Luật Hồng Hà. Anh là Makhov Vladimir Vladimirovic, công dân CH Liên bang Nga.
Makhov cùng vợ là chị Makhova Irina Vladimikova, sang Việt Nam du lịch ngắn ngày kết hợp với chữa bệnh. Có lẽ chuyến du lịch của anh đến mảnh đât phương Nam đầy nắng, gió này sẽ đầy ắp những kỷ niệm đẹp nếu như không gặp phải vụ tai nạn khiến anh phải day dứt đến vậy. Tối ngày 14/4/2010, anh và vợ cùng thuê một chiếc xe Innova mang biển kiểm soát 86H-2472 do anh cầm lái. Trên đường chạy từ khu du lịch Thụy Sỹ theo hướng trung tâm thành phố Phan Thiết đi Mũi Né, do lúc này trời rất tối, tầm quan sát bị hạn chế, Makhov đã va chạm phải xe bán hàng rong của anh Phạm Văn Thế ở ven đường, khiến anh Thế bị thương nặng. Mặc dù ngay sau đó, vợ chồng anh đã tận tình đưa nạn nhân đi cấp cứu nhưng anh Thế đã qua đời tại bệnh viện. Sau khi sự việc xảy ra, vợ chồng anh đã tới chia buồn với gia đình nạn nhân và hỗ trợ một khoản tiền (tổng cộng 105.000.000 đồng Việt Nam) để gia đình lo việc mai táng.
Những ngày sau đó, ngoài nỗi day dứt do vô tình gây ra cái chết cho anh Phạm Văn Thế, anh lại phải đối mặt với pháp luật do lỗi của mình gây ra. Ngày 09/9/2010, Tòa án nhân dân tỉnh Bình Thuận đã mở phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ đối với Makhov. Kết quả, anh phải nhận mức án 18 tháng tù giam và bồi thường tiếp cho gia đình nạn nhân số tiền 50.000.000 đồng Việt Nam. Ngay sau đó, Makhov đã có đơn kháng cáo xin được xét xử Phúc thẩm.
Tìm đến với chúng tôi, Makhov tâm sự, anh rất hối hận vì đã vô tình khiến cho một công dân Việt Nam phải mất mạng oan, đây là kết cục mà anh hay bất cứ ai khác đều không hề mong muốn. Tuy nhiên, việc Tòa án kết tội anh phải chịu mười tám tháng tù giam thực sự là quá nặng đối với anh. Qua một người bạn là Luật sư ở Mascơva giới thiệu, anh tìm đến Công ty Luật Hồng Hà với mong mỏi sẽ được hỗ trợ tốt nhất về mặt pháp lý để có cơ hội tìm được sự công bằng hơn trong việc trừng phạt lỗi lầm của mình theo quy định của pháp luật Việt Nam.
Đã có nhiều kinh nghiệm làm việc với khách hàng là người nước ngoài, Công ty Luật Hồng Hà đã cử Luật sư, Thạc sĩ Phạm Thanh Bình giúp đỡ anh khi tham gia tố tụng tại Tòa án cấp Phúc thẩm. Đi sâu nghiên cứu vụ án, LS, ThS Phạm Thanh Bình đã nhận thấy đây là một vụ án khá đặc biệt bởi có nhiều tình tiết rất đáng lưu ý.
Điều đáng lưu ý đầu tiên là khi gây tai nạn, Makhov là người cầm lái. Tuy nhiên, anh không có giấy phép lái xe (GPLX) theo quy định của pháp luật Việt Nam nhưng lại có GPLX quốc tế. Do mới đến Việt Nam và chỉ ở Việt Nam một thời gian ngắn nên anh không làm thủ tục đổi bằng lái xe quốc tế sang bằng lái xe Việt Nam. Vậy GPLX quốc tế liệu có giá trị như GPLX của Việt Nam hay không?
Qua nghiên cứu các quy định của pháp luật có liên quan đến việc cấp, đổi GPLX, bằng lái xe, Luật sư Phạm Thanh Bình thấy rằng pháp luật Việt Nam hiện chỉ quy định trường hợp “người nước ngoài cư trú, làm việc, học tập ở Việt Nam với thời hạn từ 3 tháng trở lên có giấy phép lái xe Quốc tế hay Quốc gia còn thời hạn sử dụng nếu có nhu cầu lái xe ở VN được xét làm thủ tục đổi sang giấy phép lái xe tương ứng ở VN” và “Khách du lịch nước ngoài lái xe đăng ký nước ngoài vào VN có giấy phép lái xe Quốc tế hay Quốc gia còn thời hạn sử dụng , nếu có nhu cầu lái xe ở VN được xét đổi sang giấy phép lái xe tương ứng của VN” (điểm e, g khoản 5 Điều 44 Thông tư của Bộ Giao thông vận tải số 07/2009/TT-BGTVT ngày 19/06/2009 về đối tượng được đỏi giấy phép lái xe). Như vậy, đối với hai trường hợp: người nước ngoài cư trú, làm việc, học tập tại Việt Nam thời hạn dưới 3 tháng và trường hợp khách du lịch nước ngoài có GPLX ô tô quốc gia hoặc quốc tế còn hạn sử dụng nhưng có nhu cầu thuê xe ô tô ở Việt Nam để tự lái thì chưa có quy định nào điều chỉnh.
Để làm rõ quy định của pháp luật về vấn đề này, Công ty Luật Hồng Hà đã có Công văn số 35/CV-HH ngày 17/9/2010 gửi Tổng Cục đường bộ Việt Nam đề nghị cho ý kiến về hai trường hợp đã nêu trên. Ngày 01/10/2010, Tổng Cục đường bộ Việt Nam đã có Công văn số 2741/TCĐBVN-QLPT&NL phúc đáp Công ty Luật Hồng Hà. Công văn này nêu rõ: “Hiện nay, Việt Nam chưa tham gia ký kết Công ước về giao thông đường bộ tại Viên…. Vì vậy, GPLX quốc gia hoặc GPLX quốc tế của người nước ngoài không được công nhận khi điều khiển phương tiện cơ giới đường bộ tại Việt Nam”. Điều này cho thấy quy định của pháp luật về GPLX của nước ngoài thật sự còn nhiều hạn chế và bất cập đối với khách du lịch nước muốn thuê xe tự lái tại Việt Nam, bởi thực tế họ đã có bằng lái xe, tại đất nước họ sinh sống phương tiện đi lại của họ chủ yếu là ô tô, và hiện nay việc công nhận GPLX quốc tế là xu hướng phổ biến tại các quốc gia. Việc không thừa nhận GPLX quốc tế tại Việt Nam cũng là một hạn chế khi xu hướng mở cửa, hội nhập của đất nước ngày một phát triển.
Một tình tiết đáng lưu ý khác là khi xét xử vụ án này, Tòa án cấp sơ thẩm đã không xem xét một cách thỏa đáng những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho Makhov.
Ngay sau khi xảy ra tai nạn, Makhov đã tích cực đưa nạn nhân đi cấp cứu, vợ chồng anh đã đưa nạn nhân đến Bệnh viện An Phước rồi tiếp tục đưa nạn nhân chuyển lên Bệnh viện tỉnh Bình Thuận để cấp cứu nhưng do vết thương quá nặng nên nạn nhân đã tử vong.
Sau tai nạn, Makhov cũng đã khai báo thành khẩn với cơ quan điều tra và đã tích cực bồi thường cho gia đình nạn nhân số tiền 105 triệu đồng. Sau phiên tòa Sơ thẩm, mặc dù anh đã có đơn kháng cáo xin được miễn khoản tiền bồi thường 50 triệu đồng, nhưng sau đó, do thông cảm với hoàn cảnh gia đình nạn nhân cũng hết sức khó khăn, anh đã tìm đến các bạn bè là người Nga hiện đang ở Việt Nam vay mượn, cố gằng bồi hoàn nốt số tiền cho trên cho gia đình nạn nhân.
Thêm vào đó, gia đình Makhov hiện đang có nhiều khó khăn, anh phải nuôi một mẹ già và hai con nhỏ, bản thân lại mang bệnh nặng. Đó là căn bệnh xơ cứng tỏa lan (một bệnh thuộc nhóm bênh thần kinh): sự tiến triển nối cơn, thời kỳ chưa hoàn toàn thuyên giảm, hội chứng mệt mỏi mãn tính, qua mỗi lần tiếp xúc với anh chúng tôi nhận thấy sức khỏe của anh ngày càng yếu đi và cần phải sớm được về nước tiếp tục điều trị.
Trước tình cảm và sự hối lỗi chân thành của anh, gia đình nạn nhân cũng rất thông cảm và có đơn bãi nại đối với Makhov, họ cũng đề nghị Cơ quan chức năng tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ cho anh trong quá trình tố tụng.
Luật sư, thạc sỹ Phạm Thanh Bình, người đã quan tâm theo sát vụ án từ khi được Makhov đề nghị đã cho rằng, mức án do TAND tỉnh Bình Thuận tuyên là quá nghiêm khắc đối với Makhov, dưới góc độ các quy định của luật hình sự hoàn toàn có thể kết án bị cáo với mức hình phạt phù hợp hơn.
Với tư duy sắc bén của một luật sư giàu kinh nghiệm, Ls. Phạm Thanh Bình đã hướng dẫn cho Makhov thực hiện các thủ tục cần thiết để bổ sung nội dung kháng cáo và tiến hành việc bồi thường khoản tiền 50 triệu đồng mà Tòa án cấp Sơ thẩm đã tuyên trước khi phiên tòa xét xử phúc thẩm được mở.
Tại phiên tòa phúc thẩm ngày 19 tháng 01 năm 2011, bằng những lý lẽ sắc bén, LS. Phạm Thanh Bình đã chỉ rõ:
“Ttrường hợp phạm tội của bị cáo Makhov có tới 03 tình tiết giảm nhẹ quy định tại các điểm a, b, p khoản 1 Điều 46 BLHS là “Người phạm tội đã ngăn chặn, làm giảm bớt tác hại của tội phạm”; “tự nguyện bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả” và “thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải”. …Ngoài ra, bị cáo Makhov còn một số tình tiết giảm nhẹ khác (không quy định tại khoản 1 Điều 46 BLHS) như gia đình bị hại đã có đơn bãi nại đối với bị cáo và trước phiên tòa Phúc thẩm cũng vẫn đề nghị Cơ quan chức năng tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ cho Makhov; gia đình bị cáo Makhov hiện đang có nhiều khó khăn, bị cáo phải nuôi một mẹ già và hai con nhỏ; đặc biệt là tình trạng sức khỏe của Makhov hiện nay có nhiều dấu hiệu xấu….Như vậy, theo quy định tại Điều 47 BLHS thì “Khi có ít nhất hai tình tiết giảm nhẹ quy định tại khoản 1 Điều 46 của Bộ luật này, Toà án có thể quyết định một hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt mà điều luật đã quy định nhưng phải trong khung hình phạt liền kề nhẹ hơn của điều luật…”.
Hành vi phạm tội của bị cáo Makhov thuộc trường hợp quy định tại điểm a, khoản Điều 202 BLHS (Không có GPLX hoặc bằng lái xe theo quy định) nhưng do có tới 03 tình tiết giảm nhẹ quy định tại khoản 1 và nhiều tình tiết giảm nhẹ quy định tại khoản 2 Điều 46 BLHS nên Luật sư đã đề nghị Hội đồng xét xử xem xét, áp dụng một trong các loại hình phạt nhẹ hơn hình phạt tù được quy định tại khoản 1 Điều 202 BLHS để quyết định hình phạt đối với bị cáo Makhov.
Luật sư đã phân tích: Theo quy định tại khoản 1 Điều 202 BLHS thì các hình phạt nhẹ hơn hình phạt tù mà người phạm tội có thể bị áp dụng theo khung này là phạt tiền và cải tạo không giam giữ .
Tuy nhiên, trong vụ án này, bị cáo Makhov không phải là công dân Việt Nam và thường trú tại Việt Nam, đã bồi thường cho gia đình bị hại số tiền khá lớn, hoàn cảnh hiện cũng đang có nhiều khó khăn nên việc áp dụng hình phạt phạt tiền hay cải tạo không giam giữ đối với bị cáo đều không phù hợp. Bị cáo Makhov là người nước ngoài, sang Việt Nam du lịch và chữa bệnh trong thời gian ngắn nên cũng không phải là đối tượng có đủ điều kiện để áp dụng biện pháp án treo.
Trong hệ thống hình phạt nêu tại Điều 28 BLHS có quy định về hình phạt Trục xuất. Đây là một hình phạt có thể áp dụng là hình phạt chính hoặc cũng có thể áp dụng là hình phạt bổ sung khi không áp dụng là hình phạt chính. Điều 32 BLHS đã quy định rõ: “Trục xuất là buộc người nước ngoài bị kết án phải rời khỏi lãnh thổ nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam .Trục xuất được Toà án áp dụng là hình phạt chính hoặc hình phạt bổ sung trong từng trường hợp cụ thể”. Trong phần các tội phạm cụ thể, BLHS hiện hành cũng không có điều luật nào quy định về hình phạt Trục xuất. Tuy nhiên, việc áp dụng hình phạt này cũng đã được TANDTC đề cập đến tại Công văn số 81/2002/TANDTC ngày 10/6/2002 giải đáp một số vấn đề nghiệp vụ. Theo văn bản này thì:
Trong trường hợp người phạm tội là người nước ngoài có nhiều tình tiết giảm nhẹ, nếu xử phạt tù thì không thể cho hưởng án treo được, nhưng họ có đủ các điều kiện quy định tại Điều 47 BLHS 1999 và đã được hướng dẫn tại Mục 10 Nghị quyết số 01/2000/NQ-HĐTP ngày 4-8-2000 của Hội đồng Thẩm phán TANDTC để có thể được chuyển sang một hình phạt khác thuộc loại nhẹ hơn, thì tuỳ từng trường hợp cụ thể mà Toà án có thể áp dụng hình phạt trục xuất hoặc hình phạt tiền.
Do vậy, để phù hợp với nguyên tắc giải quyết vụ án hình sự “có lợi cho người phạm tội” và mục đích nhân đạo mà BLHS hướng tới, xét trường hợp thực tế của bị cáo Makhov, Luật sư đã đề nghị HĐXX xem xét, áp dụng hình phạt trục xuất theo quy định tại Điều 32 BLHS đối với bị cáo Makhov. Kiến nghị của Luật sư về đường lối giải quyết vụ án cũng đã được Luật sư gửi đến Hội đồng xét xử và Công tố viên ngay trước phiên tòa.
Tại phiên tòa, sau phần xét hỏi, một điều đặc biệt nữa (khá ít gặp trong các phiên tòa hình sự) đã xảy ra. Đó là quan điểm của vị đại diện Viện kiểm sát xét xử Phúc thẩm, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao tại TP Hồ Chí Minh cũng đồng nhất với quan điểm của Luật sư nêu trong kiến nghị. Quan điểm biện hộ của Luật sư – đặc biệt là việc phân tích về phương diện lý luận khi đề nghị áp dụng hình phạt Trục xuất - đã được Hội đồng xét xử chú ý lắng nghe và kết quả là một bản án chính xác, khách quan, phù hợp với các quy định của pháp luật Việt Nam cũng như đượm chất nhân đạo, nhân văn đã được tuyên ngay sau đó: Kháng cáo của Makhov đã được Tòa án cấp Phúc thẩm chấp nhận, Makhov được áp dụng hình phạt Trục xuất mà không phải chấp hành hình phạt 18 tháng tù đằng đẵng như Tòa án cấp Sơ thẩm đã tuyên…
Sau khi Tòa án phúc thẩm tuyên án, Makhov và gia đình không giấu nổi niềm xúc động khi không phải sa vào vòng tù tội và lại được trở về quê hương sinh sống, tiếp tục chữa bệnh và đoàn tụ với gia đình sau chuỗi ngày xa cách. Anh bước đến bên Luật sư Phạm Thanh Bình, cúi gập người theo kiểu Á Đông để bày tỏ sự cảm ơn sâu sắc đối với sự quan tâm giúp đỡ hết lòng từ Luật sư và Công ty Luật Hồng Hà, cũng như sự khoan dung của Tòa án Việt Nam cũng như gia đình nạn nhân. Anh cho biết: Qua sự việc này, anh càng thấy quý trọng hơn sự tự do và sự sống mà anh có được, cũng như ý thức tôn trọng pháp luật tại bất cứ đâu mình đặt chân đến…
Hoài Nam
